Dwars door speelhuizenland

Nederland, Noord-Brabant, Berlicum

Speelhuizen werden ze ook wel genoemd: de zomerverblijven die de Bossche edellieden in de middeleeuwen bij hun pachthoeves lieten bouwen in het dal van de rivier de Aa. Rond Berlicum stonden wel vijfentwintig van dit soort kleine kasteeltjes. De meeste ervan zijn in de loop der eeuwen gesloopt. Andere werden verbouwd. Tijdens deze route volgt u de rivier de Aa en wandelt u door speelhuizenland. Om tot slot te eindigen bij Kasteel Heeswijk, dat er sinds de restauratie van 2005 mooier bijstaat dan ooit.

Ga vanuit Café De Fuik, Beusingsedijk,vanaf parkeerterrein, linksaf. Bij de brug ligt knooppunt 41(groen-gele markering). Ga linksaf richting knooppunt 24 en volg de knooppunten 25 – 26 – 27(geel-groene markering). Laatste stuk loop je langs het water ri. Seldensate (aan rechterhand). Door klaphekje, weg vervolgen. Bij knooppunt 33 linksaf, Assendelftseweg (wit-rood markering). Bij de Kapelstraat rechtsaf (wit-rood gemarkeerd). De asfaltweg gaat over in een groenstrook. Links zie je het klaphek. Door klaphek rechtsaf het begrazingsgebied in (wit-rode markering). Langs afrastering (aan rechterhand). Volg het pad door het begrazingsgebied. Het pad loopt iets naar boven. Vervolgens daal je af naar het pad dat direct rechts van de meanderende stroom loopt. Einde pad, door het klaphek en het pad langs het water blijven volgen. Rechts zie je de Uitkijktoren. Een plek om te genieten van een mooi uitzicht en om op de banken uit te rusten. Terug naar het pad tot aan het bruggetje, Linksaf (gele pijl nr.20). Volg het pad en loop rechtdoor. Je komt weer aan het water (linkerhand). Sla bij het hek linksaf en het mooi gerestaureerde Kasteel zie je in volle glorie liggen.

Een kaarsrechte grasdijk langs het water vormt het begin van deze wandeling. Je zou bijna denken dat het hier om een pas gegraven kanaal gaat, zo  open is het landschap. Maar het is het water van de Aa, dat van Nederweert naar Den Bosch stroomt. Het is van oorsprong een meanderende rivier  die al na de ijstijd ontstond. Maar niet iedereen was tevreden met de Aa. Zo was de rivier te ondiep om een goede vaarweg te zijn. En ’s winters zorgde  hij geregeld voor overstromingen. Daardoor ging gewas verloren en verdronk het vee. Daarom werden in de jaren ’20 en ’30 van de vorige eeuw  rigoureuze maatregelen genomen. Door de meanders uit de Aa te verwijderen, veranderde de rivier in een recht kanaal. Lage delen werden  opgehoogd en langs de  lange, rechte stukken verschenen de hoge dijken waar de route nu overheen gaat.

Links ligt Berlicum. Daar hielden ze de voeten gelukkig meestal droog, want het dorp ligt op een hoge zandrug. Berlicum was juist door die overstromingen een aantrekkelijke plek om te wonen, want de kronkelende Aa liet vruchtbare beekklei achter die goede weidegrond opleverde. De  eerste mensen vestigden zich er al in het jaar 1237. Van die eeuwenlange historie is in het dorp niet veel meer terug te vinden, want in oktober 1944 werd   tijdens Operatie Market Garden – een groot deel van het dorp verwoest.

De route voert door het Beekveld. Vroeger lag hier een landgoed; een van de vele landgoederen die in de middeleeuwen rondom Berlicum  ontstonden. De Bossche edellieden waren dol op de rust en ruimte van het Aa-dal. ’s Zomers verbleven ze er om de stank en de warmte van de grote  stad te ontlopen. Maar de adel wilde wel in stijl verblijven rond de Aa. Daarom liet men de oorspronkelijke pachthoeves ombouwen tot kasteeltjes, compleet met traptorens en vaak ook met een slotgracht. Hier op het Beekveld stond ook zo’n kasteel met een bijbehorend landgoed. In 1819 is het grotendeels  afgebroken. Wat overbleef, is een – inmiddels – gerestaureerde zijvleugel, die wordt gebruikt als atelier.

Je wandelt verder langs het water van de Aa, met een rechte dijk. Eerst is het landschap open. Dan duikt de route het bos in. De ruïne van Kasteel  Seldensate rijst als een grote verrassing op uit een met kroos gevulde gracht. Bij het Beekveld was veel fantasie nodig om in te denken hoe een  speelhuis eruitzag. Maar hier wordt het al een stuk eenvoudiger. Rond het jaar 1300 werd bij deze doorwaadbare plaats in de Aa een hoeve gebouwd. Rond 1490 werd die omgebouwd tot speelhuis. Erbij verscheen een kasteel, compleet met poortgebouw, duiventoren, kapel, gracht en brouwerij. Het kasteel was erg populair bij de Bossche adel. Na de Nederlandse Opstand trok echter veel katholieke adel weg uit het gebied. Het betekende het  einde van de glorietijd van Seldensate. Gelukkig redde de gemeente Berlicum het landgoed van de ondergang. In 1980 werd een deel van het  poortgebouw gerestaureerd. De tuin is toen hersteld en de gracht is uitgegraven. En de rondfladderende duiven maken inmiddels dankbaar gebruik van de  gerestaureerde duiventoren. 

Wie de rechte Aa verlaat, krijgt er bij Middelrode iets mooiers voor terug: een oude meander van de Aa. Zo moet het er vroeger overal langs de Aa  hebben uitgezien: zompige weides met grazende koeien waar het water traag doorheen meandert. Helaas gaat de kronkel al snel over in een rechte  lijn. Je steekt het kanaal over en volgt een bomenlaan vol eiken en braamstruiken. Verscholen tussen de bossen doemt Kasteel Heeswijk op. Geen ruïne, maar een enorme waterburcht uit de 11e eeuw, die er sinds de restauratie in 2005 weer schitterend bij staat. Loop er eens een rondje omheen  om te genieten van het alsmaar wisselende uitzicht. Wie zich vervolgens binnen aanmeldt voor een rondleiding, zal versteld staan van de prachtige  vertrekken van de laatste adellijke familie die het kasteel bewoonde. Maar ook de middeleeuwse ridderzaal en de mysterieuze torenkamers zijn de  moeite waard, evenals de exotische Chinese kamer en de bibliotheek van de baron. Een waardige afsluiting voor  deze wandeling door kastelenland.

N.B. Het is mogelijk om vanaf kasteel Heeswijk met een Fluisterboot naar De Kildonkse molen te varen (een dubbelmolen die werkt op water en wind) en vice versa. Info op: www.kasteelheeswijk.com. Niet open op maandag en dinsdag. www.kildonkse molen.nl