Buiten wordt het kouder, binnen groeit de energiezorg

Oh jee. Een nieuw bericht van de energieleverancier in de mail.

Bij veel mensen is dat genoeg reden om de adem even in te houden. Gelijk openmaken of nog even wachten? Zal het een fikse jaarafrekening zijn? Voor talloze Nederlanders is dat de komende maanden een terugkerende angst.

Sinds het voorjaar van 2026 rommelt het weer flink op de energiemarkten. De oorlog in het Midden-Oosten jaagt de gasprijzen op en ook de tarieven voor vaste energiecontracten stijgen fors. Soms met wel honderden euro’s per jaar. Dat raakt vooral huishoudens die toch al weinig ruimte hebben.

41 procent van de Nederlanders is bang om door de stijgende energiekosten in financiële problemen te komen. Dat blijkt uit het ANWB Energiedashboard 2026 (PDF). Bij mensen met een lager inkomen loopt dat zelfs op tot de helft. 

Die cijfers komen niet zomaar uit de lucht vallen. Na jaren van daling is de energiearmoede in Nederland in 2024 weer gestegen, blijkt uit onderzoek van TNO en CBS. Van 4,0 naar 6,0 procent, omgerekend zo’n 503.000 huishoudens.

Dat hogere niveau hield in 2025 aan.

Een verklaring: overheidssteun zoals de energietoeslag en het prijsplafond is weggevallen. Ook in 2026 is die overheidssteun er niet meer. Mede daardoor komen huishoudens die het voorheen net redden, weer in de problemen.

Koen Straver, onderzoeker energiearmoede bij TNO, ziet die onzekerheid dagelijks. ‘Het zorgt echt voor grote stress bij veel mensen, omdat ze bang zijn dat er een flinke eindafrekening aankomt.’

Een huishouden is volgens TNO/CBS energiearm als het een laag inkomen heeft en hoge energiekosten en/of een slecht geïsoleerde woning. Gemiddeld komen energiearme huishoudens daardoor €624 per jaar tekort, in slecht geïsoleerde woningen tot wel €1.295.

Isoleren zou dus helpen. Alleen is dat makkelijker gezegd dan gedaan:

Straver: ‘Vaak is die woning niet zomaar te verbeteren: voor isolatie of andere verduurzaming ontbreekt het geld of de kennis, of je bent zelf geen eigenaar van de woning.’

Ook wijst het ANWB Energiedashboard 2026 op de kennisbarrière: lagere inkomens dichten zichzelf minder kennis over energiebesparing toe dan hogere inkomens.

Huishoudens die het hardst worden geraakt, wonen relatief vaak in een sociale huurwoning, zijn meestal alleenstaand en leven veelal van een pensioen of uitkering. Dat blijkt uit het TNO-rapport. Ze concentreren zich vooral in een aantal grote steden, en in de regio's Noordoost-Groningen en Zuid-Limburg.

Daarnaast lopen bijna een miljoen huishoudens, met een iets hoger inkomen, het risico om in diezelfde situatie te belanden. Zij wonen relatief vaak buiten de Randstad en langs de randen van het land.

Uit angst voor de energierekening passen veel huishoudens hun gedrag aan en stoken bijvoorbeeld minder. Onderzoekers noemen dat onderconsumptie, en het heeft gevolgen voor de gezondheid.

Zo ziet Straver bij ouderen meer reumaklachten.

Ook kinderen zijn extra kwetsbaar: 1 op de 12 groeit op in energiearmoede. ‘Als kinderen langdurig in een koude, tochtige of schimmelige woning leven, kan dat leiden tot bijvoorbeeld astma’, zegt Straver. ‘Kinderen die vaak in de kou moeten leren, presteren vaak ook minder goed op school.’

Er gebeurt intussen wel het nodige om huishoudens te helpen. Zo is consumentenbescherming aangescherpt. Sinds 1 januari 2026 moeten energieleveranciers minimaal drie betalingsherinneringen sturen en een passende betalingsregeling aanbieden voordat ze iemand mogen afsluiten.

Verder keert dit najaar het Tijdelijk Noodfonds Energie terug, dat naar verwachting zo'n 500.000 huishoudens helpt hun energierekening te betalen. ‘Goed dat het energiefonds er weer is’, zegt Straver. ‘En je wilt ook fundamentele hulp. Die zit veel meer in hoe je de woning kunt aanpassen en verduurzamen.’

Daaraan draagt ANWB EnergieMaatje bij. Het is een project van ANWB en Energie Samen, de landelijke belangenbehartiger van energiecoöperaties.

'Vanuit het werk van coöperaties zien we soms schrijnende situaties: bewoners bij wie de sneeuw onder de voordeur naar binnen waait, of schimmel achter de kast door optrekkend vocht', vertelt Zita van Aggelen, projectleider bij Energie Samen. 'Klop je daarmee aan bij de woningcorporatie, dan hoor je vaak dat het pand op termijn wordt aangepakt. Tot die tijd sta je als bewoner nergens.'

Het idee erachter is simpel: vrijwilligers gaan gratis bij mensen thuis langs om te helpen verduurzamen. Sanne Fles-van den Rotten, projectmanager ANWB EnergieMaatje, legt uit waarom ANWB dit initiatief startte:

‘Wij zagen dat steeds meer mensen moeite hebben met energiebesparen in hun huis. Naar schatting 1 miljoen huishoudens is volgens TNO niet in staat om hun woning zelfstandig te verduurzamen.’

De EnergieMaatjes gaan bij huishoudens langs die moeite hebben om hun energierekening te betalen.

Ze geven praktisch advies en brengen meteen kleine besparende maatregelen aan, zoals tochtstrips en radiatorfolie. Tijdens de pilot in februari 2026 hielpen vrijwilligers van twaalf energiecoöperaties samen 489 huishoudens.

De geholpen huishoudens bespaarden gemiddeld 182 euro per jaar.

Bij Almelo Energie, een van de deelnemende coöperaties, was het effect direct voelbaar. 'Vooral de blijdschap van de bewoners: mensen waren zo oprecht blij met de hulp. Ze kregen gratis ledlampen, radiatorfolie en tochtstrips', vertelt coördinator Monique Sanderink.

TNO-onderzoek naar energiecoaches laat zien dat lokale hulp aan de woning, in combinatie met gedragsadvies, ook meetbaar gezondheidswinst oplevert. Straver: ‘We zien bijvoorbeeld tot wel dertig, veertig procent aan astma- en reumamedicatie dalen.’

Ook vrouwen met energiearmoede blijken minder ggz-medicatie nodig te hebben, doordat de stress over hun energierekening afneemt. 

Na de succesvolle pilot van afgelopen februari organiseert ANWB van 11 tot en met 25 november de Bespaarweken. Eenendertig energiecoöperaties in tien provincies doen mee. EnergieMaatjes gaan op huisbezoek, lopen langs de deur in wijken waar de nood het hoogst is, en organiseren informatiebijeenkomsten in het buurthuis.

Fles-van den Rotten: ‘Er zijn ontzettend veel huishoudens die zitten te springen om advies en hulp. Daarom hebben we voor de Bespaarweken 700 vrijwilligers nodig. Dan kunnen we écht impact maken.’

Een ANWB EnergieMaatje hoeft geen expert te zijn.

‘Zolang je maar sociaal bent, het leuk vindt om mensen te helpen en interesse hebt in verduurzamen. Je hoeft echt geen techneut te zijn, want je gaat samen met een energiecoach op pad.’ Dat is iemand die verbonden is aan een regionale energiecoöperatie en al veel ervaring en kennis heeft.

Ilse Verroen meldde zich ook aan als EnergieMaatje. Haar eigen huis uit 1923, waar nog het nodige te verduurzamen valt, gaf de doorslag: ‘Ik dacht: als ik leer hoe ik anderen kan helpen, kan ik die kennis in mijn eigen huis ook gebruiken. Een mooie combinatie, leek me.’