Het is een zachte novemberochtend wanneer ik mijn wandelschoenen aantrek aan de rand van de Blauwe Kamer. Nevel hangt boven de rivier, ergens verderop loeien gallowayrunderen. Voor mij ligt de Grebbeberg: een beboste hoogte in een verder vlak landschap.
Vandaag wandel ik van het open, natte laagland van de Blauwe Kamer bij Rhenen omhoog naar de Grebbeberg. Terwijl ik het vlonderpad volg, merk ik hoe mijn tempo rustiger wordt. Deze wandeling voert niet alleen door de natuur, maar ook door een zwaar beladen stukje Nederlandse geschiedenis.
Media niet beschikbaar
In het begin voelt de wandeling licht en ruim. De grond veert zacht mee onder mijn voeten. Links en rechts is er ruimte, lucht en water. Het is lastig voor te stellen dat ik straks over plekken loop waar angst en chaos hebben geheerst. Juist dit rivierengebied speelde een sleutelrol in de verdediging van Nederland.
Hoe langer ik loop, hoe logischer het wordt dat dit geen willekeurige plek is.
In augustus 1939 kondigt de regering in heel Nederland de mobilisatie af. De radio brengt het nieuws in harde, blikkerige tonen. De spanningen in Europa lopen op: Duitsland heeft Oostenrijk en delen van Tsjecho-Slowakije ingelijfd en richt zijn blik op Polen. Mannen krijgen een oproep op de deurmat en trekken richting het midden van het land. Hun opdracht: de Grebbelinie verdedigen.
Maar de Grebbeberg vormt een probleem. Deze hoge zandgrond kun je niet onder water zetten. Daarmee is de berg een zwakke plek in de linie. Wie de Grebbeberg beheerst, heeft via de Utrechtse Heuvelrug een open weg naar het hart van Nederland.
Ik loop zonder moeite omhoog, terwijl hier destijds alles op het spel stond.
Je komt hier vrijwel zeker grote grazers tegen, zoals wilde konikpaarden en gallowayrunderen. Geniet van de ontmoeting, maar blijf op minimaal 25 meter afstand. Doorkruis geen kuddes en blijf op nog grotere afstand als er kleintjes bij zijn.
Het bos waar ik nu doorheen loop, was in mei 1940 nauwelijks herkenbaar: maandenlang bouwen soldaten loopgraven, sjouwen ze zandzakken en richten ze kazematten in. Het landschap verandert in een netwerk van schuilplaatsen en verdedigingswerken. Niemand weet precies wat er gaat komen, alleen dát er iets dreigt.
Ik loop hier nu in stilte, over grond die ooit strak stond van spanning.
Ook in het Overijsselse dorp Lettele valt de mobilisatieoproep op de mat. Opa Jan, de grootvader van mijn man, moet zich melden bij het 8e Regiment Infanterie. Dat regiment gaat de Grebbeberg verdedigen.
Terwijl het pad zich verder het bos in slingert, schuift opa Jan als vanzelf mijn gedachten binnen.
Media niet beschikbaar
De Grebbelinie is een waterlinie die loopt van de Nederrijn bij Rhenen tot aan het Eemland bij Spakenburg. Door sluizen te openen konden grote stukken land onder water worden gezet. Niet diep genoeg voor schepen, te diep en onvoorspelbaar voor soldaten te voet of te paard. Eeuwenlang maakte Nederland zo gebruik van water als bondgenoot.
Het is zaterdagochtend 11 mei 1940. De dauw ligt zwaar op de velden wanneer het gedonder van kanonnen de stilte doorbreekt. Granaten slaan kraters in de velden. De aarde trilt, de lucht vult zich met rook en chaos. De Duitse aanval op Nederland is begonnen. Terwijl elders in het land de verdediging op gang komt, trekken Duitse eenheden richting de Grebbeberg. Explosies volgen, zand en modder vliegen omhoog.
De Nederlandse soldaten vechten onder zware omstandigheden, vaak met verouderde middelen en tegen een sterke overmacht. De rook is dik, linies raken verward. Sommigen houden stand tot het uiterste, anderen raken gedesoriënteerd in hun eigen stellingen.
Terwijl ik hier loop, schuurt de rust van nu met alles wat hier is gebeurd.
Op 13 mei volgt het bevel tot terugtrekking. De Slag om de Grebbeberg kost ongeveer 425 Nederlandse soldaten het leven en geldt later als een van de bloedigste veldslagen van de meidagen van 1940.
Het bos dat ik nu doorkruis, raakt in die dagen grotendeels verwoest. Ik volg het pad, dat toen geen pad was.
Opa Jan overleeft de gevechten. Na de capitulatie wordt hij, net als veel anderen, krijgsgevangen gemaakt en afgevoerd naar kamp Luckenwalde, ten zuiden van Berlijn. Na een maand keert hij terug, verzwakt en ondervoed. Wat hij daar precies heeft meegemaakt, heeft hij nooit volledig kunnen vertellen. Met dat zwijgen in gedachten loop ik verder.
Het oorlogsgeweld heeft plaatsgemaakt voor herfstgeluiden. Het bos klinkt zoals een bos hoort te klinken: het tjilpen van de vogels, het ritselen van bladeren. Aan het einde van het bospad ligt een herstelde loopgraaf. Ik stap erin en merk hoe laag je hier eigenlijk staat. Pas hier begrijp ik hoe beperkt het uitzicht moet zijn geweest. Met mijn handen op de rand van de uitgegraven aarde dringt het besef door hoe dichtbij geschiedenis kan zijn.
Even verderop ligt het Militair Ereveld Grebbeberg. Ruim 850 graven, in strakke rijen. Veel van de hier begraven militairen sneuvelden tijdens de slag. Ik lees leeftijden: 19, 21, 24.
Ik denk aan opa Jan. Aan wat hij heeft gezien, de angst die hij moet hebben gevoeld, zijn terugkeer en het lange zwijgen daarna. En opnieuw besef ik hoe dichtbij geschiedenis kan zijn, soms letterlijk onder je voeten.
Vanaf het ereveld loop ik terug naar de Blauwe Kamer. Het voelt alsof de wandeling me stap voor stap weer loslaat. Het water in de Nederrijn stroomt rustig, bij het vlonderpad grazen gallowayrunderen. De ruïnes van de oude steenfabriek herinneren aan het industriële verleden. De schoorsteen staat er nog even vredig bij. Deze wandeling laat zien hoe natuur en geschiedenis hier onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.
Onder elke stap ligt een verhaal.
Soms zichtbaar, maar vaak verborgen.
De verweerde schoorsteen in de Blauwe Kamer is het laatste overblijfsel van een steenfabriek waar tot halverwege de twintigste eeuw miljoenen bakstenen werden gebakken. Met klei uit de Nederrijn, handwerk en later persmachines ontstond hier de Hollandse baksteen waarmee onder meer delen van Utrecht zijn gebouwd.
Nu zijn het vleermuizen en grote grazers die bezit hebben genomen van het voormalige fabrieksterrein.
Deze wandeling combineert 3 wandelroutes rond de Grebbeberg bij Rhenen: De Blauwe Kamer (3 km), De Laarsenberg (4,6 km) en De Grebbeberg (4 km).
Loop door naar Wageningen via de oudste wandelroute van Nederland.
Parkeren
Bij de Blauwe Kamer is de parkeergelegenheid zeer beperkt. Parkeer je auto daarom (gratis) bij het Militair Ereveld Grebbeberg. Daar beginnen ook de wandelroutes over de Laarsenberg en de Grebbeberg. Daarna wandel je eenvoudig in een klein half uurtje over de dijk naar de Blauwe Kamer. Extra leuk: je komt dan nog meer grote grazers tegen onderaan de dijk.
Hiker
Bij Kelsey stroomt het hiken door haar aderen. Te voet gaat zij op zoek naar de mooiste plekken in Nederland. Plekken met een verhaal, vol geschiedenis en het liefst bewoond door bijzondere dieren.
Kelsey: ‘Wandelen van de runderen in de Blauwe Kamer naar de plek waar Opa Jan in de modder vocht; dat maakt dit zoveel meer dan een mooie boswandeling.’
Kelsey gaat regelmatig op pad voor Kampioen. Eerder wandelde ze langs toppen, dalen en vergeten verhalen in de Schoorlse Duinen.
20 oktober 2026
ANWB Homepage