Fietsen in het spoor van een Engelandvaarder

Nederland, Zuid-Holland, Den Haag

30
29
37
36
39
40
41
43
47
48
49
79
53
90
52
55
54
46
44
35
34
33
32
30

Het verhaal van de Soldaat van Oranje is in vele vormen verteld: boek, film en musical. Hoofdpersoon is Erik Hazelhoff Roelfzema (1917-2007), Engelandvaarder en verzetsstrijder in de Tweede Wereldoorlog. Ook Leiden en Scheveningen spelen een belangrijke rol in het verhaal. Tussen deze beide plaatsen ligt een verrassend gevarieerd gebied, ook bekend als Duin, Horst & Weide. Stap op de fiets en volg de sporen van de Soldaat van Oranje langs kust, duinen, weilanden, landgoederen en oude steden. De route is 55 km lang, maar kan eenvoudig worden ingekort.

De­ route­ schampt­ het Binnenhof ,­maar­ het is­ zonde­ om­ niet­ even­ binnen­ te kijken­ (zie­ routebeschrijving).­ Hier,­in­ het­ historische­ hart van­ de­ Nederlandse politiek, zijn verschillende­ opnames gemaakt­ voor­ de­ film­ Soldaat van­ Oranje. Een­ plaquette­ bij de­ Hofpoort,­ links­ achter­ de Ridderzaal,­ herinnert­ aan­ het England­spiel,­ het­ dodelijke ‘spel’­ tussen­ de­ Duitse­ bezetter­ en­ Nederlandse geheim agenten,­ onder­ wie­ Erik Hazelhoff­ Roelfzema.

Kijk­ halverwege­ de­ Nassaulaan­ links­ de­ Sophialaan in.­ Aan­ het­ einde­ ligt­ Plein 1813,­­ decor­ van­ een­ beroemde­­ scène­ uit­ de­ film:­ Rutger Hauer­ en­ Jeroen­ Krabbé rijden­ in­ rokkostuum­ op motor en­ rond­ het­ plein,­ terwijl­ Duitse vliegtuigen­ over hun­ hoofd­ scheren.­ De­ film (1977)­ van­ Paul­ Verhoeven­ is gebaseerd­ op­ het­ boek­ (1971) van­ Erik­ Hazelhoff­ Roelfzema.­ Voor­ zowel­ de­ regisseur als­ de­ twee­ hoofdrolspelers betekent­ de­ film­ de­ start­ van hun internationale­ carrière.

In­ de­ loop­ van­ de­ Tweede Wereldoorlog­ (1940-1945) bouwen­ de­ Duitsers een verdedigingsgordel­ langs de­ West-Europese­ kust,­ de Atlan­tikwall.­ Ook­ in­ Den Haag­ komen­ tal­ van­ bunkers, versperringen­ en­ tankgrachten.­ Om­ ruimte­ te maken, moeten­ 135.000­ mensen gedwongen ­hun­ huis­ verlaten.­ Ook­­ Villa Sandhaghe (Hoge­weg­18)­ wordt­ door­ de bezetter­ gevorderd­en­ ingericht­ als­ commando­centrum voor­ de­ Duitse­ Schnell­boote. Vanuit­ de­ villa­ loopt­ een tunnel­ naar­ een­ bunker­ in­ de tuin,­ 7­m­ onder­ de­ grond.

Veel­ verdedigingswerken worden­ na­ de­ oorlog­ gesloopt,­ maar­ aan­ de Badhuisweg­ is­ een­­ bunker ­vrijgelegd en­ ingericht­ als­ museum (beperkte­ openingstijden).­ Om­ hier­ te­ komen:­ ga­ op de­ kruising­ met­ de­ Badhuisweg­ linksaf,­ na­ 500­m­ doemt rechts­ de­ bunker­ op.

De­ middeleeuws­ ogende poort­ hoort­ bij­ het­ Oranje­ hotel,­ zoals­ de Scheveningse gevangenis­ in­ de­ Tweede Wereldoorlog­ wordt­ genoemd.­ Hier­ worden­ veel verzetsmensen­ opgesloten en­ verhoord.­ Ook­ Erik­ Hazelhoff­ Roelfzema­ zit­ er­aan het­ begin­ van­ de­ oorlog een­ week gevangen.­ Hij komt­ vrij,­ maar­ veel­ andere verzetsmensen­ worden­ ter dood­ veroordeeld­ en­ op­ de Waalsdorpervlakte­ (zie­ knooppunt 35)­ geëxecuteerd.­ Fietsend naar­ Scheveningen­ zie­ je links­ in­ de­ gevangenismuur­ een­ poortje:­ hier begon­ de­ laatste­ reis­ van­ de veroordeelden.

Scheveningen ­speelt een­ belangrijke­ rol­ in­ het verhaal­ van­ de­ Soldaat­ van ­Oranje.­ Na­ zijn­ vrijlating uit­ het­ Oranje hotel­ vlucht Erik­ met­ een­ schip­ naar Engeland.­ Hier­ werkt­ hij­ met twee­ studievrienden­ aan­ het opzetten­ van­ een spionagenetwerk­ in­ Nederland.­ In de­ winter­ van­ 1941-1942 vaart­ hij­ diverse­ keren­ met een­ snelle­ motorboot­ van de­ Engelse­ marine­ naar Scheveningen­ om­ zendapparatuur­ en­­ agenten­ aan­ land te­­ brengen.­ Een­ plaquette­ op de­ reling­ voor­ het­ Kurhaus herinnert­ aan­ de­ tochten.

Buiten Scheveningen slingert de route door het prachtige duingebied Meijendel.­ In­ zijn jonge­ jaren­ zwerft­ Erik­ regelmatig­ door­ de­ uitgestrekte natuur­ zijn­ ouderlijk­ huis ligt­ aan­ de­ binnenrand­ van de­ duinen­ (zie­ knooppunt 15).­ Beklim een­ van­ de­ uitzicht duinen voor­ een­ prachtig­ panorama.

Onder­ het­ duinzand­ liggen­ veel­ bunkers­ verborgen.­ Goed­ zichtbaar­ is­ de ­vleermuis bunker bij­ de­ Wassenaarse­ Slag;­ ga­ hier voorbij­ knooppunt­ 41 ­een­ stukje linksaf­ richting­ het­ strand. Een­ bordje­ markeert­ de­ nu ­ door­ vleermuizen­ bewoonde bunker.­ Een­ monument­ bij de­ rotonde­ eerder op­ gedenkt zes­ Franse­ commando’s­ die in­ 1944­ zijn­ omgekomen­ bij een­ landing­ op­ het­ strand.

Een bekende naam in Wassenaar:attractiepark Duinrell.In 1935 opent graaf Philip van Zuylen van Nijevelt zijn landgoed voor het publiek, dan niet meer dan een theetuin en wat speeltoestellen. Op 12 mei 1940 slaat echter het noodlot toe: nerveuze Nederlandse militairen schieten de graaf per ongeluk dood op zijn eigen landgoed.

Ten ­noorden­ van­ de­ Oostdorperweg­ wordt­ in­ 1939 begonnen­ met­ de­ aanleg­ van Vliegkamp Valkenburg.­ Het vliegveld­ is­ nog­ niet­ klaar­ als hier­ op­ 10­ mei­ 1940­ Duitse parachutisten­ en­ vliegtuigen landen.­ Veel­ vliegtuigen­zakken­ dan­ ook­ weg­ in­ de­ zompige­ grond.­

Aan­ het­ einde ­ van­ de­ oorlog­ droppen­de­ geallieerden­ hier­ voedsel­ voor de­ honger en de­ bevolking. Inmiddels­ is­ de­ vliegbasis gesloten­ en­ krijgt­ het­ terrein een­ nieuwe­ bestemming. In­ een­ verbouwde­ hangar aan­ de­ noord kant­ van­ het terrein­ vindt­ in­ 2010­ de­ première­ plaats­ van­ de­ musical Soldaat van­ Oranje net­ als de­ film­ een­ bewerking­ van het­ boek­ van­ Erik­ Hazelhoff Roelfzema­.

In­ de­ binnenstad­ van Leiden­ lijkt­ al­ eeuwenlang nauwelijks­ iets­ veranderd. Dat­ geldt­ zeker­ voor­ het Rapenburg,­ waar­ een­ groot deel­ van­ het­studentenleven van­ Erik­ zich­ afspeelt.­ In­ het Academiegebouw ­op­ nr.­73­ is ­het­ beruchte­ zweet­kamertje, waar­ Erik­ na­ zijn­ examen zijn­ naam­ op­ de­ muur­ zet. Ook­ begint­ hier­ zijn­ verzet: in­ februari­ 1941­ verspreidt­ hij een zelfgeschreven­ manifest, waar in­ de­ Leidse­studenten zich­ tegen ­de ­Duitse­ bezetter keren.­ Dat­ is­ de­ reden­ dat­ hij een­ week­ in­ het­ Oranje hotel wordt­ vastgezet. Tip:­ wandel­ rechts­ langs­ het Academiegebouw­ naar­ de prachtige­ Hortus­botanicus.

Schuin­ tegenover­ het Academiegebouw,­op­ nr.­56, heeft­ Erik­ zijn­ studenten­kamer. Het­ is­ de­ kamer pal­ boven­ de­ ingang­ van Café­ Barrera.­ Ook­ hier­ zijn verschillende­ filmopnames gemaakt.­ Beroemd­ is­ de scène­ waarbij­ Esther­ (Belinda Meuldijk)­ halfnaakt­ voor­ het raam­ staat­ om­ een­ SD-agent (Rijk­ de­ Gooyer)­ af­ te­ leiden.

Tijd­ voor­ een­ pauze?­ De terrasjes­ langs­ de­ Voorstraat in­ Voorschoten ogen­ heel uitnodigend.­ Het­ decor­ van eeuwenoude­ gevels­ en­ statige­ lindenbomen­ zal­ aan­ het begin­ van­ de­ oorlog­ niet­ veel anders­ zijn­ geweest.­ Tijdens de­ mobilisatie­ van­ 1939 wordt­ achter­aan­ de­ Voorstraat,­ langs­ de­ Koninklijke Marinelaan,­ een­ kampement gebouwd­ voor­ gemobiliseerde­ soldaten.­ Het­ gaat­ vooral om­ veld­artillerie,­ dat­ wil­ zeggen­ door­ paarden­ getrokken kanonnen.­ Maar­ veel­ van­ de oude­ kanonnen­ werken­ niet en­ ook­ aan­ ander­ materieel is­ groot­ gebrek.­ Toch­ gaat een­ deel­ van­ de­ manschappen­ het­ gevecht­ aan­ met goed­ getrainde­ Duitse parachutisten­ de­ uitkomst is­ bekend.­ In­ 1941­ neemt de­ Duitse­ Wehrmacht­ het mobilisatie terrein­ over.

De ­smalle,­ soms­ onverharde­ paadjes­ in­ Wassenaar­ horen­ bij­ de­ Land­goederenroute.­ Deze­ route slingert­ langs­ statige­ landgoederen ­en buitenhuizen, die­ vanaf­ de­ 16e­ eeuw­ door regenten­ en­ kooplieden­ zijn aangelegd.­ Vanaf­ september 1944­ lanceren­ de­ Duitsers vanuit­ de­ regio­ Den­ Haag honderden V2-raketten richting­ Londen.­ De­ mobiele lanceer installaties worden onder­meer­ verstopt­ in­ de bossen­ van­ de­ landgoederen.

Na­ terugkomst­ uit Neder­lands-Indië­ vestigt­ het gezin­ Hazelhoff­ Roelfzema zich­ eerst­ in­ Den­ Haag­ en vervolgens­ in­ Park De Kieviet (Duinweg:­ aan­ het­ einde­ van de­ Berkenlaan­ scherp­ rechtsaf).­ Na­ de­ oorlog­ emigreert Erik­ naar­ Amerika­ en­ de­ laatste­ fase­ van­ zijn­ leven­ woont ­hij­ op­ Hawaii.­ Hier­ overlijdt hij­ in­ 2007­ op­ negentig jarige leeftijd.­ Zijn­ as­ is­ bij gezet in­ het­ oorlogsmonument: Voor­ hen­ die­ vielen.

Na­ een­ prachtig­ traject door­ de­ duinen­ met­ af en­ toe­ een­ pittige­ helling doemt­ rechts­ de­ Bourdon klok­ van­ de­ Waalsdorper­ vlakte op.­ Daarachter­ leidt een ­pad­ naar­ een­ monument,­ bestaande­ uit­ vier kruisen.­ Het­ gedenkt­ de meer­ dan­ 250­ verzetsstrijders­ die­ hier­door­ de­ Duitsers ter­ dood­ zijn­ gebracht.

In­ de­ bossen­ rechts van­ het­ fietspad­ liggen­ de landgoederen­ Oosterbeek  en Clingendael ­(om­ een­ kijkje­ te nemen:­ volg­ fietswegwijzer naar­ Clingendael).­ Eind­ 1942 beginnen­ de­ Duitsers­ hier met­ de­ aanleg­ van­ bunkers en­ tankversperringen. Huize­ Clingendael­ wordt het­ woonhuis­ van­ rijkscommissaris Seyss-Inquart,­ de vertegenwoordiger­ van nazi-Duitsland­ in­ Nederland. Zijn­ commandobunker, gecamoufleerd­ als­ boerderij, staat­ nog­ altijd­ aan­ het­ einde van­ de­ Wassenaarseweg.

Aan­ het­ begin­ van­ de oorlog­ verblijft­ koningin Wilhemina­ enkele­ dagen in­ Paleis Huis ten Bosch.­ De Duitsers­ willen­ het­ paleis daarna­ slopen­ om­ plaats­ te maken­ voor­ een­ tankgracht, maar­ een­ intendant­ weet­ dit te­ voorkomen.

Ook­ vanuit­ het­  Haagse Bos ­lanceren­ de­ Duitsers­ V2-raketten­ richting­ Londen.­ Op 3­ maart­ 1945­ bombarderen de­ geallieerden­ de­ in stallaties,­ maar­ door­ een­ fout vallen­ de­ bommen­ op­ de wijk­ Bezuidenhout.