Van schans naar vesting

Nederland, Groningen, Nieuwe Schans

Deze route laat een geschiedenis zien van eeuwen strijd. Strijd tegen vijandige troepen uit het buitenland. Strijd tegen het water. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog probeerden graaf Willem Lodewijk en zijn manschappen de vijand af te weren met schansen, zijlen en een vesting. Ook later, zoals in het Rampjaar 1672, speelde dit gebied een strategische rol. In 1870 luwde de strijd en werd de vesting Nieuweschans ontmanteld. Rond die tijd was ook de Dollard ‘getemd’. De vruchtbare klei leverde veel goede oogsten op. De monumentale Oldambster boerderijen herinneren daar nog aan.

De route is bewegwijzerd met wandelknooppunten. Start bij knooppunt 51 bij station Nieuweschans en volg de knoopunten:
58 - 50 - 66 - 65 - 55 - 81 - A - 51

A. Op Hamdijksterweg niet la langs Westerwoldse Aa richting knooppunt 51, maar Hamdijk volgen tot aan Booneschans, waar u de knooppuntenroute weer oppikt naar 51.

De naam van het buurtschap Oudezijl verwijst naar een zijl (sluis) die hier in de 17e eeuw werd aangelegd. Nadat in 1628 de vesting Nieuweschans was aangelegd, was er behoefte aan een sluis, om in geval van nood de omliggende landerijen onder water te zetten.

Van Nieuw-Beerta naar Beerta loopt u langs ‘boerderijkastelen’ die hier in de 19e eeuw gebouwd werden door rijke Groningse herenboeren. Het zijn typische voorbeelden van de Oldambster boerderij. Kenmerkend is de grote zolder boven het woongedeelte van twee verdiepingen, waar vroeger het geoogste graan werd gedroogd.

Het was Alfred Evert Bonen die in 1589 in het tracé van de Hamdijk de Booneschans bouwde. Maar tot grote bloei kwam het niet. Nadat in 1628 de Nieuweschans werd gebouwd, verloor de Booneschans aan belang en raakte in verval. Het enige dat nu nog verwijst naar de voormalige schans is een lichte verhoging en verbreding in de dijk.

De Westerwoldse Aa is een rivier die ten noorden van Nieuweschans in de Dollard stroomt.

Wie zeshonderd meter onder de vesting Nieuweschans zou afdalen, vindt er zout bronwater. Maar gelukkig kunt u zich de moeite besparen. Het water, dat zeer rijk is aan mineralen, wordt opgepompt en rechtstreeks naar het kuurbad geleid. Het bad maakt deel uit van een groot kuurcentrum met sauna, thermaalbad en hotel. Jaarlijks komen bijna tweehonderdduizend bezoekers naar de bron (www.fontananieuweschans.nl).

In het Vestingmuseum is een kleine expositie ingericht over de geschiedenis van de vesting. Het mooist is de maquette waarop de vesting anno 1825 is nagebouwd (1e Kanonnierstraat 2, www.vestingmuseumbadnieuweschans.nl).
 

Drie schansen
De Nieuweschans heeft twee voorlopers gehad in de Oudeschans en de Booneschans. De aanleg van deze drie schansen had alles te maken met de Tachtigjarige Oorlog, toen vijandige troepen vanuit Duitsland naar de Nederlandse grens trokken. In 1593 kwam graaf Willem Lodewijk hier aan met 150 schepen en 2200 man krijgsvolk om de Oudeschans aan te leggen. In dezelfde tijd werd de Booneschans aangelegd. De Nieuweschans volgde in 1628. Deze nieuwe schans kreeg de vorm van een rechthoek met  vijf bastions, omgeven door wallen en een gracht. In de 17e en 18e eeuw werd het geheel versterkt en uitgebreid.

Van 1628 tot 1870 was Nieuweschans een vesting. In de Voorstraat, het oude hart van het dorp, herinneren diverse panden aan de vroegere vesting, zoals de Hoofdwacht op nr. 30. Voor dit gebouw voltrok zich iedere dag het ceremonieel van de aflossing van de wacht. ’s Lands Huys (nrs. 21 en 22) was het onderkomen voor de vestinginspecteurs. Nieuweschans is tegenwoordig een beschermd dorpsgezicht.