Onder Foswerts Vleugels

Nederland, Friesland, Ferwert

Een wandeling door het noordoostelijke Friese terpenland maakt duidelijk hoe verschillende elementen in het landschap en historische gebeurtenissen bij elkaar horen: zonder droge voeten geen dorp, zonder natte voeten geen terp, geen dijk zonder bidden, zonder klooster geen gelovigen, maar geen kerk zonder oude adel. Zo zijn er nog veel meer verbanden te ontdekken en dat maakt wandelen hier zo leuk. En steeds meer zal blijken dat klooster Foswert een centrale rol speelde en niet alleen in het geestelijk leven rondom Ferwert.

Wandelknooppunten:
1-77-96-B-76-89-88-C-D-73-E-15-16-17-94-77

NB: het traject tussen Hogebeintum en het klooster kan bij regenachtig weer drassig zijn.

2. Vanaf Vrijhof 77, la Hoofdstraat wordt Elingawei. Bij tankstation op fietspad la. Overzijde hoofdweg la. Volg Koailoane tot Zeedijk 69. La
dijk op tot infobord.

3. Scherp ra. Volg graspad op dijktop (alternatief: terug naar 69 la, 43 rd, 1e ra, Kahoolsterlaan.). Na derde houten hek rechts afdalen. Na overstapje over afrastering ra. Eerste la, Kohoolsterlaan. Einde weg 76 la. Eerste ra, Vogelzangsterweg. Rd langs 89 tot driesprong 88.

4. Bij 88 ra (Voor ingang Harstastate sla la i.p.v. ra). Einde ra (Pypkedyk). Bij kruising ra, Underom. Eerste la, houten hek. Einde pad la, Hege Tsjerkewei. Vóór kerk ra, Bakkerspaad. Einde ra en direct la, Mr. Boeleswei. Einde, asfaltweg ra.

5. Over de Ferwertervaartbrug en direct daarna bij 73 la over hoog houten hek met overstap. Volg de oever van de vaart 1,7 km tot driesprong van vaarten en picknicktafel. Daar haaks ra, langs vaart. Bij erfafscheiding ra, smalle sloot aan linkerhand. Einde sloot la, nu met slootje rechts. Einde pad la. Na 50 m ra, betonnen landweg. Vóór boswal la.

6. Op boerenerf vóór boswal la. Boswal volgen, bocht naar rechts. Bij volgende haakse bocht la, over hek. Einde ra langs vaart. Einde pad 15 ra. Op kruising 16 rd, It Kleaster. Einde weg 17 la, Kleasterwei. Direct na bord ‘Ferwerd’ la, smal asfaltpad. Einde pad (na bos) 94 ra en top dijk volgen. Op kruising verkeersweg la, Kleasterwei. Op driesprong la, Hegebeintumerwei. Tweede weg ra, Hoofdstraat, terug naar 77.

Wie de kaart erbij pakt, ziet dat Ferwert in een rijtje van dorpen ligt. Hallum, Marrum, Ferwert, De Rijp, Blija en Holwert, allemaal liggen ze als kralen aan een ketting op een kwelderrug. Omstreeks 600 v.Chr. – in een periode van zeespiegelverlaging – betrokken de eerste bewoners deze natuurlijke verhoging in het waddenlandschap. Maar lang hielden zij het niet droog. Met het stijgen van de zeespiegel werd het noodzakelijk de woonplaatsen te verhogen. Ferwert had in de middeleeuwen een centrumfunctie en was de oerparochie van waaruit de kerstening in de omgeving plaatsvond.

Vanaf de 11e of 12e eeuw is evenwijdig aan de dorpenreeks het gebied bedijkt en in cultuur gebracht. Stuwende kracht achter deze arbeid waren de kloosterlingen van Abtdij Foswert (zie verderop). Het benedictijner ‘Ora et labora’ – bid én werk – bracht veiligheid en welvaart. In de loop van eeuwen is de dijk opgehoogd om het hoofd te bieden aan stijgend zeewater.


Sinds 1993 is de dijk op deltahoogte. Dit wil zeggen dat de hoogte en sterkte van deze zeedijk is berekend op een zware stormvloed die eens per vierduizend jaar voorkomt. Buitendijks liggen de kwelders en slikvelden, het hele jaar door een belangrijk voedselgebied voor broed- en trekvogels.

Die zeedijk nu doorsteken om zeewater naar binnen te laten? Een krankzinnig plan volgens veel ouderen, maar buur Holwert gaat het doen. 86 miljoen euro gaat Holwert aan Zee kosten, bijeengebracht door sponsors en 'the crowd'. Met de toekomst op het spel, moet je in Friesland creatief zijn.

Jac. P. Thijsse – onderwijzer, veldbioloog en natuurbeschermer – beschrijft Harstastate in 1918 in het Verkadealbum Friesland als ‘een echt woudplekje’. Het adellijke huis wordt in 1511 vermeld, maar kreeg omstreeks 1843 zijn huidige vorm. Bij die verbouwing werd het gebouw verlaagd en verloor het een naar voren stekende zijvleugel. Naar de mode van die tijd werd een natuurlijk aandoende – Engelse – landschapstuin aangelegd voorzien van stinsenplanten, exotische voorjaarsbloeiers met opvallende bloemen: Haarlems klokkenspel, Italiaanse aronskelk, blauwe anemoon, lievevrouwebedstro, knikkende vogelmelk en reuzenzwenkgras. Ook het sneeuwklokje ontbreekt niet. Bezoekers mogen vrij wandelen op de buitensingel.

De bekende terp van Hegebeintum is met 8,80 m boven NAP de hoogste terp van Friesland (zie hieronder). Rechtdoor vindt u een reconstructie van de afgraving.

De kerk van Hegebeintum is net als veel andere Friese kerkjes een puzzel van vele eeuwen, met oorspronkelijke delen uit de 11e of 12e eeuw. Aangenomen kan worden dat de hoofdelingen van Harstastate, eenmaal tot het christendom bekeerd, een eigen geheiligde begraafplaats behoefden. Met de bouw van de kerk – met daarin de grafkelder voor de familie – werd hun grondgebied een dochterparochie van moeder Ferwert. Na de Reformatie behielden de adellijke eigenaren van Harstastate de nauwe band met de kerk, waar zij tijdens de nu protestantse eredienst een met wapenen en leeuwen gedecoreerde herenbank betrokken. Aan de wand hangen zestien rouwborden, rijk versierde herdenkingsborden voor overleden familieleden met namen als Aysma, Nijsten, Van Coehoorn, De Schepper en Van Andringa de Kempenaer. De collectie wordt beschouwd als een van de mooiste in Nederland. Van maart tot oktober worden rondleidingen verzorgd vanuit het bezoekerscentrum ‘Terp Hegebeintum’.


Puikbeste terpaarde aangeboden
De terp van Hegebeintum is feitelijk een terpruïne. Vanaf 600 v.Chr. is de woonheuvel eeuwenlang opgehoogd met grond en zoden, mest en huisafval. Het resulteerde in een enorme composthoop met een kerk, begraafplaats en huizen erop. Voor verrijking van arme zand- en veengronden werden de functieloze maar als teelaarde waardevolle terpen vanaf ca. 1850 afgegraven. De Hegebeintumer terp werd in 1870 te koop aangeboden, met de bepaling dat gevonden bewoningsresten toevallen aan het Friesch Museum. In 1905 werd de terp verkocht voor fl. 3.850. In 1909 was het werk klaar en de terpaarde met skutsjes over de Ferwertervaart afgevoerd.

De boswal geeft de contouren aan van Abdij Foswert. Het 12e-eeuwse benedictijner dubbelklooster, ingericht voor mannen en vrouwen, stuurde de moeder- of oerparochie Ferwert aan. Het klooster had vanaf eind 13e eeuw een kloosterhoeve – een uithof – vlak bij de kerk in Ferwert, verkregen uit een afgewezen claim op het patronaatsrecht van de kerk. De vorige eigenaar Heslinga verloor hiermee niet alleen het recht om de pastoor te benoemen en inkomsten uit de parochie te innen, maar ook zijn bezittingen die hij als leengoed van de bisschop van Utrecht had ontvangen. Onpartijdige rechtsgang kwam pas eeuwen later. Met de toetreding van Friesland tot de Unie van Utrecht in 1579 – het blok van protestantse gewesten tegen de Spaanse overheerser – kwam een einde aan het katholicisme in Friesland. Klooster Foswert moest het al snel ontgelden: het werd in 1580 geplunderd en afgebrand.

Nog geen 2000 inwoners heeft het dorp, maar het gelooft in de toekomst. Om volk te trekken is het opgenomen in de kleinewinkeltjesroute en een paar jaar terug werd het kerkhof opgeleukt met 30 grafgedichten. Het oudste gedicht, uit 1700,verklapt dat Iepe Pitters, overleden op 11 mei 1700, met twee vrouwen begraven ligt. En in 2019 versloeg weerman Pyt Paulusma vanuit café 't Hoekje het eerste Fries Kampioenschap sjippekistracen. Een schans van 5,5 meter hoog, opgetrokken in de smalle straten, was het spektakelstuk van het zeepkistenparcours. Ferwert mag dan minder groot denken dan buur Holwert, muf ruikt het er nog lang niet.