120 jaar bewegwijzering

Op een grote paddenstoel

Aan 120 jaar bewegwijzering is een einde gekomen. Maar waar zouden we zijn zonder die vertrouwde blauwe wegwijzers en rood-witte paddenstoelen? Een erfenis in beeld. 

Tekst Claudia Feldmann en Hans Buiter foto’s ANWB archief

1894

De eerste wegwijzer

Wegwijzers, moeten we dat nou wel doen? De ANWB-top is verdeeld. Het plaatsen van borden zou de verkoop van ANWB-kaarten in de weg zitten. Er klinkt ook een educatief bezwaar: toeristen moesten vooral goed leren kaartlezen. Wegwijzers zou ze lui maken. Een oproep in De Kampioen van 1892 geeft de doorslag: leden reageren positief. Twee jaar later plaatst de ANWB de eerste wegwijzer aan de rijksweg van Rotterdam naar Utrecht.

1904

En dat is 1000

Niet veel later meldt de Kampioen: ‘Een der drie wegwijzers die de Bond enige dagen geleden in de nabijheid van Rotterdam heeft doen plaatsen, is reeds vernield; de paal is van haar drie armen beroofd.’ Er zijn meer kapers op de kust. Op diverse plaatsen worden de palen omgehakt om ze als brandhout te verstoken in de kachel. De ANWB neemt maatregelen en gaat in 1896 over op ijzeren exemplaren. Steeds meer gemeenten omarmen de wegwijzers; in 1904 ziet het duizendste exemplaar het licht. Er volgen ook waarschuwingsborden, en plaatsnaamborden om de bebouwde kom te markeren. Vanaf 1909 worden watersporters bediend met wijzers op de vaarwegen.

1919

Op een grote paddenstoel

Het is misschien wel één van ANWB’s meest aaibare erfstukken: de paddenstoel. Een betonnen wegwijzer voor fietsers, ontworpen door de Baarnse ingenieur J.W.H. Leliman. In 1919 wordt het ANWB-icoon geboren. Lelimans filosofie om de wegwijzer een toepasselijke vorm te geven – een paddenstoel paste mooi in het landschap – blijkt een meesterzet. De rood-witte paaltjes hebben het recreatieve landschap voorgoed veranderd.

Met deze bouwplaat kun je zelf een paddenstoel vouwen

1922

Duit in het zakje

Jarenlang betaalt de ANWB de wegwijzers uit eigen zak. Vanaf 1922 krijgt de bond een jaarlijkse bijdrage van het Rijk; de eerste subsidie bedraagt 10.702 gulden. Het geld wordt schoorvoetend aangenomen. De ANWB blijft de bewegwijzering zien als háár verdienste. Dat sentiment is niet geheel onterecht: de palen zijn een geweldig visitekaartje voor de bond, met hun blauw-witte strepen en een gevleugeld wiel op de top met het opschrift ‘Nederlandsche Toeristenbond A.N.W.B.’. Overigens wordt dit wiel jaren later, in 1951, vervangen door een (veel goedkoper) ANWB-vignet.

1926-1939

Meer smaakjes

Door de groei van het autoverkeer tussen beide wereldoorlogen voldoen de oude wegwijzers niet meer. De ANWB voert nieuwe wegwijzers in, met grotere armen en grotere letters. Maar hét Ei van Columbus is het laten verspringen van de armen, waardoor de borden van kruisende richtingen elkaar niet meer afdekken.

1956

Blauw met wit

Tot in de jaren vijftig zijn de wegwijzers voorzien van zwarte letters op een witte achtergrond. Vooral ’s avonds een onleesbare combinatie. Dat moet anders. De basis wordt gelegd voor de borden zoals we die nu kennen: blauw met witte letters. De zichtbaarheid van die letters is gebaseerd op een vondst van een nachtwaker in Minnesota, die ontdekte dat schuurpapier reflecteerde wanneer hij er met zijn zaklantaarn op scheen. In 1956 voorziet de ANWB 1400 richtingsborden van reflecterende opschriften op een achtergrond van blauw mat emaille.

1961

Steeds slimmer

Het aantal wegwijzers stijgt explosief, en ze worden steeds vernuftiger. Er komen verlichte borden, portaalborden, speciale wegwijzers voor autosnelwegen, borden om afritten te markeren, matrixborden om automobilisten van actuele informatie te voorzien. Ook worden er wegwijzers op palen voor fietsers en wandelaars geïntroduceerd.

2004

Een ander geluid

De vertrouwde blauwe kleur, het lettertype, de strepen: wie vanuit het buitenland de Nederlandse grens passeert, ziet alleen al aan de borden dat hij bijna thuis is. De wegwijzers zijn het handelsmerk van de ANWB, maar door een nieuwe aanbestedingswet gaan vanaf 2004 steeds meer andere partijen zich met de bewegwijzering bemoeien. Om te voorkomen dat er op gemeentelijke-, provinciale- en rijkswegen een wirwar aan wegwijzers ontstaat die niet op elkaar aansluiten, wordt in 2013 de Nationale Bewegwijzeringsdienst (NBd) opgericht. Zo komt de regie weer in handen van één partij.

En nu?

Hoewel je op sommige borden nog steeds de naam van de ANWB aantreft, heeft de bond de bewegwijzering definitief overgedragen aan de Nationale Bewegwijzeringsdienst.

Nieuwe borden op de weg, 8 vragen én antwoorden