De bevochten Veluwe

Nederland, Gelderland, Ugchelen

43
50
60
61
04
51
39
98
42
41
40
19
25
49
14
02
13
09
43

Na 5 jaar bezetting werd in 1945 Nederland bevrijd. Ook op de Veluwe heeft zich in deze tijd veel afgespeeld. In deze route fiets je langs verschillende historische locaties die centraal stonden bij de bevrijding van de Veluwe door het Canadese leger. Zo kom je onderweg te weten hoe Apeldoorn in de nacht van 16 op 17 april 1945 ontsnapte aan een hevige artilleriebeschieting en zo nieuwe oorlogsslachtoffers werden voorkomen.

 

 

Locatie Luiterpunt: bij de sluis in het Apeldoorns Kanaal, Apeldoorn. Ter hoogte van de hoek Kanaal Noord-Sluisoordlaan.

Het verhaal van de bevrijding van Apeldoorn begint hier: in de nacht van 16 op 17 april 1945 slopen Albert van de Scheur en Gijs Numan over dit sluisje naar de Canadese bevrijders en wisten te voorkomen dat de stad onder Canadees vuur kwam te liggen. Apeldoorn ontsnapte aan een hevige artilleriebeschieting vóór de beslissende aanval over het Apeldoorns kanaal.

Op vrijdag 13 april kwam de Canadese opmars voor Apeldoorn tot stilstand. De Broeksbrug over het Apeldoornse Kanaal werd door de Duitsers opgeblazen. De poging om de Deventer brug te veroveren mislukte. De Canadezen dachten dat de stad hardnekkig zou worden verdedigd door de Duitsers. De commandant van de Binnenlandse Strijdkrachten in Apeldoorn Gijs Numan, was op de hoogte van de geplande Canadese aanval bij de Deventerbrug. Deze zou vooraf worden gegaan door een artilleriebeschieting. Men moest deze brug onbeschadigd veroveren. De Duitsers die de brug moesten opblazen gaven zich over aan de Binnenlandse Strijdkrachten.

In de nacht van 16 april stak Gijs Numan met een gids het kanaal over om zich bij de Canadezen te melden. Hun commandant geloofde niet dat de Duitsers waren weggetrokken. De geplande artilleriebeschieting zou doorgaan. Gijs Numan bood aan om de gevangen Duitsers op te halen. Na hen verhoord te hebben besloten de Canadezen Apeldoorn niet te beschieten maar een nachtaanval uit te voeren. De brug en omgeving werden zonder tegenstand bezet. Om ongeveer 9.00 uur kwamen de eerste troepen aan bij Paleis Het Loo. In de loop van 17 april werd geheel Apeldoorn bevrijd.

Locatie Luiterplek: Loolaan, Apeldoorn. Bij het monument ‘Man met de Twee Hoeden’, het Koninginnedag-monument en De Naald.

 

Het Nationaal Canadees monument in Apeldoorn heet: "De Man met Twee Hoeden". In Ottawa staat een tweeling monument. De twee beelden geven uiting aan de verbondenheid tussen de twee landen. De twee hoeden staan ook voor: oorlog en vrede, onderdrukking en bevrijding, dood en leven, vreugde en verdriet. Veel Nederlanders beschouwen de Canadezen als de échte bevrijders van Nederland.

Apeldoorn heeft een bijzondere relatie met Canada, omdat aan het eind van de Tweede Wereldoorlog, in het paleis, het laatste Canadese hoofdkwartier gevestigd was. Hoewel Nederland is bevrijd door militairen van vele nationaliteiten zoals Britten, Amerikanen, Fransen, Belgen, Polen en Noren zijn het overwegend Canadezen die in onze herinnering de bevrijders zijn. Na 5 mei 1945 blijkt het niet mogelijk alle geallieerde troepen in ons land snel te repatriëren. Daardoor blijven grote aantallen Canadezen noodgedwongen nog ruim een half jaar in Nederland. Gedurende die tijd is er een nauw contact met de burgerbevolking. Ondanks een ontmoedigingsbeleid trouwen veel Nederlandse meisjes met Canadezen.

De Canadezen zijn als bevrijders ingehaald, maar op den duur nemen de spanningen tussen beide bevolkingsgroepen toe. Als op 7 januari 1946 de laatste Canadese militairen ons land verlaten, blijven 5706 doden achter. De meerderheid is bijgezet op de Canadese oorlogsbegraafplaatsen in Bergen op Zoom, Holten en Groesbeek, Op 2 mei 2000 is tegenover Paleis Het Loo het Nationaal Canadees bevrijdingsmonument geplaatst "De man met Twee Hoeden". Eenzelfde monument is op 11 mei 2002 in Ottawa onthuld. Beide monumenten samen vormen een blijvend symbool van de verbondenheid tussen de twee landen.

Locatie Luisterplek: Bij het monument aan de Dorpsstraat in Otterlo.

 

Op 16 april 1945 bevrijdde de 5e Canadese Pantserdivisie Otterlo. Het dorp werd echter opnieuw bezet door andere Duitse soldaten, op de vlucht richting het westen. In de ontstane verwarring escaleerden de schermutselingen in een felle strijd waarin meer dan 300 soldaten de dood vonden: de laatste slag op Nederlandse bodem.

Na het mislukken van operatie Market Garden in september 1944, verlegden de geallieerden hun aandacht naar de laatste Duitse defensielinie langs de Rijn (de Westwall). De bevrijding van de noordelijke helft van Nederland liet aldus op zich wachten. Na de doorbraak over de Rijn splitsten de legers van de geallieerden zich in drie groepen. Een van deze groepen, voornamelijk Canadezen, maakte een rondtrekkende beweging en begon de opmars voor de bevrijding van Nederland vanuit het oosten.

Op 16 april 1945 werd het dorp Otterlo bevrijd door de 5e Canadese Pantserdivisie. Wekerom en Voorthuizen volgden. Het hoofdkwartier van de divisie en een infanteriebataljon bleven achter in het dorp.

Ondertussen probeerden de Duitsers het - voor hen veilige - westen van Nederland te bereiken. Bij deze poging bereikten, in de avond van 16 april, naar schatting tussen de 600 en 900 Duitse soldaten Otterlo. Hoewel de Canadezen van korte afstand konden vuren werden ze verslagen door de Duitse soldaten. De artillerie bleef doorvechten met handwapens maar groepjes Duitse soldaten slaagden erin om de linie te doorbreken en zich in te graven in het dorp.

Vroeg in de ochtend van de volgende dag escaleerde de strijd tot een hevige slag. Canadese tanks waren opgeroepen ter ondersteuning. Twee Wasp-vlammenwerpers bedreigden de Duitse posities, waardoor de Duitse soldaten in paniek vluchtten. Meer dan 300 Duitse soldaten vonden de dood, samen met twaalf Canadezen en vier burgers. 48 Canadese soldaten raakten gewond. De bevrijding van Otterlo kende een hoge prijs.

Locatie luisterplek: De Woeste Hoeve, Oude Arnhemseweg 292, Beekbergen.

 

De Woeste Hoeve was in maart 1945 het toneel van een bloedig drama. De hoogste Nederlandse SS-officier Rauter raakte hier bij een toevallige aanslag zwaargewond. Zijn wraak was gruwelijk: in heel Nederland werden 263 gevangenen geëxecuteerd, waarvan 117 op de Woeste Hoeve. Het is de grootste massa-executie van de Nederlandse oorlogsjaren.

Het bizarre van de aanslag op Rauter is dat deze helemaal niet zo was bedoeld. Het Apeldoorns verzet had een Duitse vrachtwagen nodig, om daarmee een Duits vleestransport te kunnen onderscheppen. Maar toen de verzetslieden in de nacht van 6 op 7 maart 1945 bij Woeste Hoeve uit hun hinderlaag kwamen, zagen ze plots een grijsgroene BMW personenwagen. Er ontstond een vuurgevecht waarbij alle inzittenden van de auto werden gedood, behalve één man. In het donker hadden de verzetslieden niet gezien dat het Rauter was, en ook niet dat hij nog leefde.

Rauter werd enige tijd later gevonden en overgebracht naar een ziekenhuis. Omdat hij uitging van een aanslag op zijn leven, gaf hij meteen opdracht tot de ergst denkbare vergeldingsmaatregel: het fusilleren van 300 Todeskandidaten, gevangenen die vanwege uiteenlopende redenen ter dood waren veroordeeld. Uiteindelijk werden het er 263, meer konden de directeuren van de diverse gevangenissen niet leveren. En het waren ook niet allemaal Todeskandidaten; niet alleen verzetsmensen werden geëxecuteerd, maar ook een aantal toevallige gevangenen. De executies werden op verschillende plaatsen voltrokken, waarvan 117 op de Woeste Hoeve. De gevangenen werden in twintigtallen vanuit Apeldoorn op een aanhanger gezet en naar de Woeste Hoeve gereden, waar het vijftig man tellende vuurpeloton klaarstond. Na vijf minuten kwam de volgende lichting.

De lijken werden door de Duitsers langs de grote weg gelegd. Later werden ze weggestopt in een massagraf op begraafplaats Heidehof in Ugchelen. Na de bevrijding van Apeldoorn werd het massagraf geopend en de lichamen zo goed mogelijk geïdentificeerd. Enkele slachtoffers zijn op Heidehof herbegraven aan het ‘Woeste Hoevelaantje’, enkele anderen liggen op het Ereveld Loenen. Op de Woeste Hoeve zelf staat een monument ter nagedachtenis. 

 

Deze route is gemaakt door VisitVeluwe. Kijk voor nog meer routes, verhalen, evenementen en praktische informatie op Gelderland herdenkt.